Chuyến đi thực tế của Hiệp hội Làng nghề thành phố Hải Phòng do Ông Nguyễn An Hưng – Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Thành phố Hải Phòng dẫn đầu – đã có chuyến thăm và làm việc tại các cơ sở sản xuất nước mắm truyền thống trên địa bàn đặc khu Cát Hải những ngày vừa qua đã mở ra một cái nhìn vừa tự hào, vừa đầy trăn trở. Với tư cách là những người làm công tác quản lý và bảo tồn làng nghề, chúng tôi nhận thấy đã đến lúc cần một “cuộc cách mạng” toàn diện để đưa giọt nước mắm Cát Hải thoát khỏi bóng dáng của một đặc sản địa phương thuần túy, vươn mình trở thành một biểu tượng văn hóa – kinh tế xứng tầm quốc tế.
1. Hiện trạng và nghịch lý của “Vàng lỏng” giữa trùng khơi
Nước mắm Cát Hải từ lâu đã là niềm tự hào của người dân Hải Phòng với kỹ nghệ “lên men tự nhiên, phơi nắng, đánh đảo” độc nhất vô nhị. Hiện nay, bên cạnh những thương hiệu lớn đã có chỗ đứng như Nước mắm Cát Hải (Đảo Đèn), Quang Hải hay sự hồi sinh của dòng mắm cổ truyền Vạn Vân, chúng ta vẫn còn hàng trăm hộ sản xuất nhỏ lẻ tại địa phương.
Nghịch lý nằm ở chỗ: Nhiều hộ gia đình đang nắm giữ bí quyết làm “mắm chắt” cực kỳ thơm ngon, chất lượng vượt trội với giá thành cao, nhưng khâu đóng gói vẫn còn tình trạng “xì xằng”. Chai lọ tái sử dụng, nhãn mác đơn điệu không chỉ làm giảm giá trị sản phẩm mà còn vô tình tạo ra sự hoài nghi nơi khách hàng về tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm. Đây chính là “điểm nghẽn” khiến những giọt nước mắm tinh túy của các nghệ nhân chưa thể hiện diện trang trọng trong giỏ quà biếu cao cấp hay trên kệ các siêu thị quốc tế.
2. Bảo hộ pháp lý: Thương hiệu là của chung, giá trị là của cộng đồng
Dưới góc độ luật học, chúng ta cần hiểu rõ: “Nước mắm Cát Hải” là một Chỉ dẫn địa lý (GI) được Nhà nước bảo hộ. Điều này có nghĩa là thương hiệu này không thuộc về riêng bất kỳ cá nhân hay doanh nghiệp nào, mà là tài sản chung của cộng đồng cư dân sản xuất nước mắm tại Cát Hải đáp ứng được các tiêu chuẩn đặc thù.
Để bảo vệ tài sản này, Ban Lãnh đạo Hiệp hội xác định hai nhiệm vụ pháp lý trọng tâm:
- Xác lập quyền sở hữu và quyền sử dụng: Hiệp hội sẽ đóng vai trò cầu nối để hỗ trợ các hộ sản xuất nhỏ lẻ đăng ký quyền sử dụng Chỉ dẫn địa lý. Khi có logo Chỉ dẫn địa lý trên bao bì, đó chính là “giấy khai sinh” chính thống, bảo chứng cho nguồn gốc và chất lượng sản phẩm.
- Xây dựng Nhãn hiệu tập thể: Để giải quyết bài toán “trăm hoa đua nở”, Hiệp hội đề xuất xây dựng một Nhãn hiệu tập thể (ví dụ: Mắm chắt nghệ nhân Cát Hải). Mô hình này cho phép mỗi hộ gia đình giữ nguyên hương vị riêng biệt của mình nhưng phải tuân thủ một bộ quy chuẩn chung về an toàn thực phẩm và bao bì do Hiệp hội giám sát. Điều này giúp khách hàng nhận diện được sự phong phú của sản phẩm nhưng vẫn tuyệt đối tin tưởng vào chất lượng tổng thể.
3. Tiêu chuẩn hóa: “Hòa nhập nhưng không hòa tan”
Nâng tầm giá trị nước mắm Cát Hải không có nghĩa là “công nghiệp hóa” làm mất đi hương vị truyền thống. Ngược lại, chúng ta dùng tiêu chuẩn hóa để bảo vệ cái “chất” riêng đó.
- Về quy trình sản xuất: Hiệp hội khuyến khích các hộ gia đình áp dụng các quy tắc tự công bố sản phẩm theo quy định pháp luật. Việc kiểm nghiệm độ đạm, các chỉ số vi sinh không chỉ là thủ tục hành chính, mà là cách chúng ta chuyên nghiệp hóa “kinh nghiệm nghệ nhân”.
- Về diện mạo sản phẩm: Đã đến lúc nói không với việc đóng chai nhựa sơ sài. Chúng ta cần một cuộc cách mạng về bao bì: chai thủy tinh thiết kế tinh xảo, hộp đựng mang đậm dấu ấn văn hóa biển đảo. Một chai mắm chắt của nghệ nhân, nếu được đóng gói đúng cách, hoàn toàn có thể bán với giá gấp nhiều lần hiện tại.
- Minh bạch bằng công nghệ: Việc áp dụng mã QR truy xuất nguồn gốc sẽ giúp khách hàng biết chính xác: Chai mắm này do nghệ nhân nào làm? Ủ từ ngày nào? Độ đạm thực tế là bao nhiêu? Sự minh bạch này chính là “pháp lý” mạnh mẽ nhất trong lòng người tiêu dùng.
4. Chiến lược “Bản đồ hương vị” và Du lịch làng nghề
Dưới góc nhìn của những kiến trúc sư và nhà quản lý dự án, chúng tôi đề xuất xây dựng một “Hệ sinh thái trải nghiệm” ngay tại Cát Hải.
Chúng ta cần xây dựng một “Bản đồ hương vị nước mắm Cát Hải”. Tại đó, mỗi hộ sản xuất là một “điểm đến” văn hóa. Khách du lịch có thể ghé thăm hàng chục xưởng mắm khác nhau, nghe các nghệ nhân kể chuyện nghề, nếm thử từng vị mắm khác biệt. Chỗ này mắm đượm vị cá nhâm, chỗ kia mắm chắt cá mực… Sự đa dạng này chính là sức mạnh cạnh tranh tuyệt vời nhất của Cát Hải so với các vùng mắm khác.
Khi du khách được tận mắt chứng kiến quy trình sạch sẽ, thấy được sự kỳ công của người thợ, họ sẽ trở thành những “đại sứ thương hiệu” tự nguyện nhất cho chúng ta.
5. Tầm nhìn 2045: Khẳng định vị thế di sản
Trong chiến lược phát triển bền vững của Hiệp hội Làng nghề thành phố Hải Phòng, nước mắm Cát Hải được định vị là sản phẩm cốt lõi mang tính đại diện. Tầm nhìn đến năm 2045, Cát Hải không chỉ là một trung tâm công nghiệp – du lịch, mà còn là một “Thành phố Di sản Nghề” sống động.
Mỗi giọt mắm chắt của các hộ gia đình nhỏ lẻ sẽ là một viên gạch góp phần xây dựng nên lâu đài thương hiệu nước mắm Cát Hải vững chắc. Chúng ta sẽ không chỉ bán nước mắm, chúng ta bán niềm tự hào về sự kiên cường của người dân đảo và tinh hoa ẩm thực Việt.
Lời kết:
Thay mặt Ban Lãnh đạo Hiệp hội Làng nghề thành phố Hải Phòng, chúng tôi kêu gọi các hộ sản xuất, các nghệ nhân và các doanh nghiệp tại Cát Hải hãy cùng nhau siết chặt tay. Chúng ta cần gạt bỏ tư duy “mạnh ai nấy làm”, thay vào đó là sự đồng lòng trong việc chuẩn hóa chất lượng và bảo vệ thương hiệu chung.
Hiệp hội sẽ luôn đồng hành về mặt pháp lý, tư vấn thiết kế và kết nối thị trường. Hãy để nước mắm Cát Hải vươn xa, không chỉ bằng hương vị mặn mòi của biển cả, mà bằng sự chuyên nghiệp, minh bạch và lòng tự tôn dân tộc sâu sắc.
Nhóm tác giả: Nguyễn An Hưng- Minh Trí- Dương Đoàn
